مسلمانان وارمبا زیمبابوه

مسلمانان وارمبا در زمره قدیمی ترین گروه از مسلمانان بومی کشور زیمبابوه محسوب می گردند که تاریخ ورود آنها به این کشور به قرون سیزده و چهارده میلادی بر می گردد. در آن عهد دوران رونق و شکوفایی دولت شهرهای شیرازی به ویژه دولت شهر شیرازی کیلوا بود.

برخی از بازرگانان ایرانی و مقیم سواحل شرق آفریقا در راستای تجارت پر سود خود با سوفالا و معادن طلای پادشاهی مونوماتاپا رهسپار این سرزمین شدند. آنان به تدریج در برخی از مناطق پادشاهی مونوماتاپا خصوصاً پایتخت آنان موسوم به «زیمبابوه بزرگ» اقامت گاه های کوچکی پدید آوردند و در نتیجه تجارت با بومیان و مبادله کالاهای مختلف به ثروت قابل ملاحظه ای دست یافتند.

پایتخت پادشاهی زیمبابوه بزرگ طی قرون 13 تا اواسط قرن شانزدهم شاهد ورود هیئت های تجاری مختلفی از سلاطین شیرازی حاکم بر دولت شهر کیلوا بود و شواهد باستان شناسی خصوصاً کشف سکه های متعلق به یکی از پادشاهان سلسله شیرازی ها نیز دلیل بر وجود مبادلات گسترده به شمار می رود.

اقامت تجار مسلمان ایرانی و عرب در زیمبابوه موجب گسترش اسلام در بین بومیان شد و برخی از سیاهانی که با این تجار ارتباط داشتند به تدریج به سوی دین اسلام سوق یافتند و مسلمان گردیدند پس از خروج بازرگانان مسلمان تازه مسلمانان بومی بر حفظ دین خود پایداری نمودند و با وجود آنکه بمدت چند قرن به حال خود رها گشتند ولی بر حفظ شعائر دینی آیین خود پای فشردند تلاش مردمان وارمبا سبب شد که قوانین اسلامی به بخشی لاینفک از آداب و رسوم آنها تبدیل شده و به صورت فرهنگ سنتی آنها به گونه ای شفاهی و سینه بعه سینه از پدر به پسر منتقل گردد البته وارمبایی ها برخی از سنت های خود را نیز با قوانین اسلامی درهم آمیختند و در مجموع مسلمانانی بودند که با وجود تاکید بر مسلمان بودن اطلاعات چندانی از شعائر دینی خود نداشته و در بخش هایی از سرزمین زیمبابوه و در میان بومیان پیروان ادیان بومی مهجور مانده بودند.

مسلمانان وارمبا برای اولین بار توسط وقایع نگاران پرتغالی که به همراه هیئت های اکتشافی اعزامی از سوی امپراطوری پرتغال وارد سرزمین زیمبابوه امروزین شدند مورد شناسایی قرار گرفتند پرتغالی ها در گزارشات خود در اوایل قرن شانزدهم از بومیانی سخن به میان آورده اند که به زبان های شونا و سواحیلی سخن می گویند و نحوه پخت غذا عروسی ختنه پسران آنان شبیه به مراسم مسلمانان است.

آنها حتی تاکید کردند بومیان مزبور در مورد خارج شدن خون از گردن حیوانات در زمان ذبح تاکید خاصی دارند و برخی از نام های بومیان که در بین آنان رواج داشته همچون سلیمان، یوسف، علی، موسی، مصطفی و آدم را برشمردند. در گزارشات پرتغالی ها همچنین عدم صرف گوشت خوک و دفن مردگان رو به قبله توسط بومیان مزبور مورد اشاره قرار گرفته بود.

پس از خروج پرتغال از کشور زیمبابوه که در اواخر قرن هفدهم میلادی و در پی غارت معادن غنی زیمبابوه صورت گرفت اندک ارتباطات این بومیان با بیگانگان که در نتیجه گزارشات پرتغالی ها حاصل شده بود مجدداً قطع شد. مسلمانان وارمبا طی آن سالها به تدریج از حالت پراکندگی بیرون آمدند و با ورود به ایالات شونا زبانان در ایالت ماشوینگو امروزین و در اطراف شهرهای ماشوینگو، بوهرا و گوتو مستقر گردیدند.^[1]

وارمباها در اواسط قرن نوزدهم میلادی مورد توجه برخی از سفید پوستان آفریقای جنوبی موسوم به بوئر ها قرار گرفتند و این سفیدپوستان با مشاهده و رعایت قوانین اسلامی توسط وارمباها آنان را کافر های اسلامی نام نهادند که این نامگذاری برای آنان تحقرآمیز به شمار می رفت. وارمباها طی این قرن در اثر ورود اقوام جنگجوی اندبله از آفریقای جنوبی به نواحی جنوب زیمبابوه و بروز برخی درگیری ها با آنان به تدریج رهسپار دیگر کشور ها نیز شدند. برخی از آنان به مالاوی و وندالند در شمال ترانسوال مهاجرت کردند. این مهاجرین در آفریقای جنوبی به لمبا و در مالاویس به آموینی معروف گردیدند و این نام ها از آن عهد تاکنون پا برجای مانده است با این حال آنان شعائر و آداب و رسوم اسلامی خود را در این کشورهاحفظ کردند.

البته طی چند دهه اخیر لمباهای آفریقای جنوبی مدعی شده اند که از اعقاب حضرت سلیمان و شاخه ای از قوم گمشده یهود می باشند و تلاش زیادی دارند تا خود را قبیله ای یهودی جلوه داده و از کمک های مادی یهودیان آفریقای جنوبی بهره مند شوند.

وارمباها پس از ورود سفیدپوستان به زیمبابوه وتشکیل کشور رود زیای جنوبی تاحدودی مورد توجه سفیدپوستان قرار گرفتند و در نتیجه مطالعاتی که توسط چندتن از دانشمندان غربی صورت گرفت مشخص شد که آنان به طور قطع حاصل اختلاط نژادی با برخی از اعراب و ایرانیان مقیم شرق آفریقا می باشند. یکی از دانشمندان اروپایی به نام وون سیکارو در سال 1962 طی مقاله ای مفصل که در مورد مسلمانان وارمباها چاپ نمود خاطرنشان ساخت مبدا این اقوام ناحیه سنا در دلتای زامبزی بوده است و اسامی همچون نگاری، صدیقی، حاجی، نجاری، ساریفو و... را اقوام مختلف منشعب از وارمباها دانست. وی همچنین یادآور شد این نام ها که دارای ریشه های سواحیلی عربی می باشند بهترین شاهد بر اختلاط نژادی مردمان وارمبا با مسلمانانی از شرق آفریقا به شمار می روند.^[2]

سفیدپوستان رودزیا در دوره حاکمیت خود بر این سرزمین اهمیتی به وجود این مسلمانان و تلاشی برای بهبود وضعیت معشیتی آنان انجام ندادند و میسیونرهای مسیحی اعزامی از کلیساها مختلف غرب نیز چندی تلاش کردند تا وارمباها را به مسیحیات سوق دهند ولی با مشاهده سرسختی آنها در حفظ دین آمیخته با سنت های خویش وارمباها را به حال خود رها کردند.

پس از استقلال کشور زیمبابوه و با تحرک هر چه بیشتر سازمان های اسلامی زیمبابوه شورای عالی امور اسلامی و مجلس العلما این کشور در بدو فعالیت خود و در پی دریافت گزارشاتی در مورد این مسلمانان توجه خود را معطوف به دوباره مسلمانان ساختن وارمباها کردند. این در حالی بود که پس از اعزام چند هیئت به مناطق استقرار وارمباها در شهرهای بوهرا و گوتو در حومه شهر ماشوینگو مشخص گردید این مسلمانان علیرغم انجام برخی امور اسلامی همچون عدم صرف گوشت خوک، دفن مسلمانان رو به قبله و ختنه فرزندان خویش عملاً فاقد هرگونه اطلاعاتی در مورد دین اسلام می باشند.^[3]

دراین ارتباط و با کمک برخی سازمان های اسلامی عام المنفعه از جمله آژانس مسلمانان آفریقا و سازمان کنفرانس اسلامی کلاس های آموزشی آداب و مناسک اسلامی برای وارمباها برپا گردید و مقدمات و اصول اولیه اسلام همچون اذان، وضو، نمازهای یومیه و انواع ادعیه به آنان آموزش داده شد. علاوه بر این مساجدی در روستاهای مختلف وارمبانشین در گوتو، بوهرا، ماشوینگو و ماروندا احداث گردید.

مجلس العلما زیمبابوه همچنین با ثبت نام چندتن از نوجوانان وارمبا در مراکز آموزشی خود طی دوره های دراز مدت آنان را به طور کامل تحت تعلیمات اسلامی قرار داده و به عنوان شیوخ محلی به روستاهای زادگاه خویش روانه ساخت. برخی از مسلمانان مالاویایی نیز که علاقه زیادی به وارمباها دارند در صدد ارتقا سطح آگاهی های اسلامی آنان برآمده و آنان را به پیشرفت های قابل توجهی سوق دادند. در راستای این اقدامات در حال حاضر اکثر مسلمانان وارمبائی قادر به خواندن و نوشتن بوده و معمولاً نمازهای یومیه خود را به صورت جماعت و تحت امامت شیوخ محلی خویش برپای می دارند جالب اینجاست که با وجود روند اسلامیزه شدن وارمباهای همچون ختنه ازدواج و برگزاری جشن میلادالنبی(ص) بچشم می خورد.

منبع: آفریقا در آیینه فرهنگ ص 134

نویسنده: دکتر امیر بهرام عرب احمدی

برچسبها: شیعیان آفریقا, تشیع, شیعه, زیمبابوه, اسلام اوضاع اجتماعي، فرهنگي و آموزشي زيمبابوه (2)...